انواع قرارداد کاری و تفاوت آن‌ها براساس قانون کار

hndقرارداد کار می‌تواند به‌صورت کتبی یا شفاهی میان کارگر و کارفرما منعقد شود. در هر دو حالت، اگر فرد در مقابل دریافت حقوق یا مزایا برای کارفرما فعالیت کند، رابطه کاری می‌تواند مشمول قانون کار باشد. بااین‌حال، تنظیم قرارداد کتبی انتخاب مطمئن‌تری است؛ زیرا مواردی مانند عنوان شغلی، شرح وظایف، حقوق و مزایا، ساعات کار، مدت همکاری و شرایط پایان قرارداد را مشخص می‌کند و در صورت بروز اختلاف، امکان اثبات تعهدات طرفین آسان‌تر خواهد بود.

تعریف قرارداد در قانون کار

در ماده هفت قانون کار آمده است که “قرارداد کار عبارت است از قرارداد کتبی یا شفاهی که به موجب آن کارگر در قبال دریافت حق السعی، کاری را برای مدت موقت یا غیرموقت برای کارفرما انجام می‌دهد.

1- حداکثر مدت موقت برای کارهایی که طبیعت آنها جنبه غیرمستمر دارد، توسط وزارت کار و امور اجتماعی تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.

2- در کارهایی که طبع آنها جنبه مستمر دارد، در صورتی که مدتی در قرارداد ذکر نشود قرارداد دائمی تلقی می‌شود.

3- قراردادهای مربوط به قانون کار در صورت کتبی بودن باید در فرم مخصوصی باشد که توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در چهارچوب قوانین و مقررات تهیه می‌شود و در اختیار طرفین قرار می‌گیرد.

4- کارفرمایان موظفند به کارگران با قرارداد موقت به نسبت مدت کارکرد، مزایای قانونی پایان کار را به مأخذ هر سال یک ماه آخرین مزد پرداخت نمایند.

قرارداد کار کتبی در چند نسخه تنظیم می‌شود؟

براساس تبصره ماده ۱۰ قانون کار، قرارداد کار کتبی باید در چهار نسخه تنظیم شود:

• یک نسخه برای کارگر
• یک نسخه برای کارفرما
• یک نسخه برای اداره کار محل
• یک نسخه برای شورای اسلامی کار

در کارگاه‌هایی که شورای اسلامی کار ندارند، نسخه چهارم باید در اختیار نماینده کارگر قرار بگیرد. بنابراین عبارت «دو تا چهار نسخه» دقیق نیست و بهتر است از متن حذف شود.

مدیریت دقیق‌تر قراردادها و اطلاعات کارکنان

تنوع قراردادهای دائم، موقت، پاره‌وقت، ساعتی و دورکاری، مدیریت اطلاعات کارکنان را پیچیده‌تر می‌کند. نرم‌افزارهای منابع انسانی چارگون به سازمان‌ها کمک می‌کنند اطلاعات پرسنلی، نوع قرارداد، سوابق همکاری، احکام، مزایا و تغییرات کارکنان را به‌صورت یکپارچه ثبت و مدیریت کنند. برای بررسی بیشتر و ثبت درخواست دمو رایگان بنر زیر را کلیک کنید.

انواع قرارداد کاری

قراردادهای کاری را می‌توان براساس شکل انعقاد، مدت همکاری، ساعات کار، نحوه پرداخت دستمزد، محل انجام کار و مرحله شروع همکاری دسته‌بندی کرد. به همین دلیل، یک قرارداد ممکن است هم‌زمان موقت، پاره‌وقت و دورکاری باشد و این عنوان‌ها لزوماً جایگزین یکدیگر نیستند. براساس قانون کار، قرارداد کار می‌تواند کتبی یا شفاهی باشد و کارگر در مقابل دریافت حق‌السعی، کاری را برای مدت موقت یا غیرموقت برای کارفرما انجام دهد. بااین‌حال، قرارداد کتبی به دلیل مشخص‌کردن تعهدات طرفین و امکان اثبات آن‌ها در زمان اختلاف، انتخاب مطمئن‌تری است.

انواع قرارداد براساس شکل انعقاد

• قرارداد کار کتبی: قرارداد کتبی سندی است که شرایط همکاری، حقوق و تعهدات کارگر و کارفرما در آن ثبت می‌شود. نوع کار، حقوق و مزایا، ساعات کار، مرخصی، محل انجام کار، تاریخ شروع، مدت قرارداد و شرایط خاتمه همکاری باید در آن مشخص باشند براساس تبصره ماده ۱۰ قانون کار، قرارداد کتبی باید در چهار نسخه تنظیم شود؛ یک نسخه برای کارگر، یک نسخه برای کارفرما، یک نسخه برای اداره کار و نسخه دیگر برای شورای اسلامی کار یا نماینده کارگر.

• قرارداد کار شفاهی: قرارداد شفاهی نیز در صورت احراز رابطه کارگری و کارفرمایی می‌تواند معتبر باشد. بااین‌حال، اثبات مواردی مانند میزان حقوق، ساعات کار، شرح وظایف و مدت همکاری در قرارداد شفاهی دشوارتر است. به همین دلیل، حتی در همکاری‌های کوتاه‌مدت نیز بهتر است شرایط اصلی کار به‌صورت مکتوب ثبت شوند.

انواع قرارداد براساس مدت همکاری

قرارداد کار دائم

قرارداد دائم یا غیرموقت، تاریخ شروع دارد اما برای آن تاریخ پایان مشخصی تعیین نمی‌شود. این نوع قرارداد بیشتر برای فعالیت‌هایی مناسب است که ماهیت مستمر دارند. قرارداد دائم نیازی به تمدید دوره‌ای ندارد و پایان آن باید مطابق روش‌های قانونی خاتمه قرارداد کار انجام شود. دائمی‌بودن قرارداد به معنای تمام‌وقت‌بودن آن نیست و امکان تنظیم قرارداد دائم به‌صورت پاره‌وقت نیز وجود دارد.

قرارداد کار موقت

در قرارداد موقت، تاریخ شروع و پایان همکاری از ابتدا مشخص می‌شود. قرارداد با رسیدن به تاریخ پایان و در صورت تمدیدنشدن صریح یا ضمنی خاتمه پیدا می‌کند. پایان قرارداد به معنای از بین رفتن مطالبات کارگر نیست و کارفرما باید حقوق پرداخت‌نشده، مزایای پایان کار و سایر مطالبات قانونی مربوط به دوره اشتغال را محاسبه و پرداخت کند.

کارفرما همچنین موظف است مزایای پایان کار نیروی دارای قرارداد موقت را متناسب با مدت کارکرد محاسبه کند. قرارداد موقت را نمی‌توان پیش از پایان مدت، بدون وجود مبنای قانونی یا شرط معتبر قرارداد، به‌صورت یک‌جانبه فسخ کرد. ماده ۲۵ قانون کار اعلام می‌کند در قراردادهای موقت و کار معین، هیچ‌یک از طرفین به‌تنهایی حق فسخ قرارداد را ندارند.

قرارداد کار معین

قرارداد کار معین برای انجام یک فعالیت، وظیفه یا پروژه مشخص تنظیم می‌شود. این قرارداد به‌جای داشتن تاریخ پایان ثابت، با تکمیل کار تعریف‌شده خاتمه پیدا می‌کند. موضوع کار، نتیجه مورد انتظار، مدت تقریبی اجرا، مبلغ قرارداد و نحوه تحویل باید به‌روشنی مشخص شوند. قرارداد کار معین نیز در صورت ایجاد رابطه کارگری و کارفرمایی مشمول مقررات قانون کار است و به‌سادگی قابل فسخ یک‌جانبه نیست.

انواع قرارداد براساس ساعات کار

قرارداد تمام‌وقت

در همکاری تمام‌وقت، کارگر ساعات کامل قانونی یا ساعات تعیین‌شده در قرارداد را در اختیار کارفرما قرار می‌دهد. سقف ساعات کار عادی طبق قانون کار، هشت ساعت در روز و مجموعاً ۴۴ ساعت در هفته است؛ هرچند با توافق طرفین می‌توان ساعات روزهای مختلف هفته را متفاوت تنظیم کرد. تمام‌وقت‌بودن فقط ساعات کار را مشخص می‌کند. بنابراین قرارداد تمام‌وقت می‌تواند دائم، موقت یا برای انجام کار معین باشد.

قرارداد پاره‌وقت

در قرارداد پاره‌وقت، ساعات فعالیت فرد کمتر از ساعات کامل قانونی است. حقوق و مزایای کارگر پاره‌وقت باید متناسب با ساعات کار انجام‌شده محاسبه و پرداخت شوند. پاره‌وقت‌بودن باعث حذف حقوقی مانند بیمه، عیدی، سنوات و مرخصی نمی‌شود. در صورت وجود رابطه کارگری و کارفرمایی، این مزایا متناسب با میزان کارکرد محاسبه خواهند شد.

قرارداد ساعتی

در قرارداد ساعتی، دستمزد براساس تعداد ساعات انجام کار تعیین می‌شود. مبلغ هر ساعت، تعداد ساعات مورد انتظار، شیوه ثبت کارکرد و زمان پرداخت باید در قرارداد مشخص باشند. ساعتی‌بودن پرداخت به معنای مستقل‌بودن فرد از سازمان یا حذف حقوق قانون کار نیست. اگر فرد تحت نظارت و دستور کارفرما کار کند، ممکن است رابطه او مشمول قانون کار باشد و کارفرما موظف به پرداخت مزایا و حق بیمه متناسب با کارکرد خواهد بود.

انواع قرارداد براساس نحوه محاسبه دستمزد

قرارداد کارمزدی

در شیوه کارمزدی، دستمزد براساس میزان کار انجام‌شده یا تعداد محصولات تولیدشده محاسبه می‌شود. برای مثال، ممکن است مزد فرد براساس تعداد قطعات تولیدشده، سفارش‌های تکمیل‌شده یا خدمات ارائه‌شده تعیین شود. کارگران کارمزدی نیز مشمول حداقل مزد و مزایای قانونی هستند و پرداختی آن‌ها نباید از حداقل مزد قانونی کمتر باشد. همچنین برای روزهای تعطیل و مرخصی، براساس میانگین کارمزد آن‌ها مزد محاسبه می‌شود.

قرارداد کارمزد ساعتی

در کارمزد ساعتی، میزان پرداخت هم به مقدار کار انجام‌شده و هم به زمان انجام آن بستگی دارد. این روش معمولاً در فعالیت‌هایی استفاده می‌شود که هم حجم خروجی و هم مدت کار اهمیت دارد. حداکثر ساعات کار در این شیوه نیز نباید از سقف قانونی ساعات کار بیشتر شود و مزایای قانونی کارگر همچنان باید رعایت شوند.

انواع قرارداد براساس محل انجام کار

قرارداد حضوری

در قرارداد حضوری، کارگر فعالیت خود را در محل تعیین‌شده از سوی کارفرما انجام می‌دهد. نشانی محل کار، ساعات حضور، شرح وظایف و شرایط جابه‌جایی احتمالی باید در قرارداد مشخص شوند. محل انجام کار یکی از مواردی است که براساس ماده ۱۰ قانون کار باید در قرارداد درج شود.

قرارداد دورکاری

در قرارداد دورکاری، تمام یا بخشی از فعالیت‌ها خارج از محل سازمان انجام می‌شوند. دورکاری می‌تواند به‌صورت تمام‌وقت، پاره‌وقت، دائم یا موقت اجرا شود. در این قرارداد بهتر است ساعات پاسخ‌گویی، نحوه گزارش کار، تجهیزات مورد نیاز، هزینه اینترنت، امنیت اطلاعات، محرمانگی و شیوه ارزیابی عملکرد مشخص شوند. دورکاری به‌تنهایی باعث حذف بیمه و مزایای قانون کار نمی‌شود. اگر فرد در قالب رابطه کارگری و کارفرمایی فعالیت کند، کارفرما موظف است او را بیمه کند؛ حتی اگر کار خارج از محل شرکت انجام شود.

قرارداد دوره آزمایشی

کارگر و کارفرما می‌توانند در ابتدای همکاری، دوره‌ای را برای ارزیابی متقابل در نظر بگیرند. مدت دوره آزمایشی باید به‌طور دقیق در قرارداد نوشته شود. حداکثر این دوره برای کارگران ساده و نیمه‌ماهر یک ماه و برای کارکنان ماهر و متخصص سه ماه است. اگر کارفرما در دوره آزمایشی همکاری را قطع کند، باید حقوق کل دوره آزمایشی را بپردازد؛ اما اگر کارگر همکاری را قطع کند، فقط حقوق مدت کارکرد به او تعلق می‌گیرد. دوره آزمایشی باعث تعویق بیمه نمی‌شود و اگر رابطه کاری از روز اول برقرار باشد، کارفرما باید فرد را از همان ابتدای همکاری بیمه کند.

قرارداد کارآموزی

قرارداد کارآموزی با هدف یادگیری حرفه، بازآموزی یا ارتقای مهارت تنظیم می‌شود. شرایط این قرارداد با توجه به اینکه کارآموز از کارکنان فعلی سازمان است یا هم‌زمان با آموزش فعالیت کاری انجام می‌دهد، متفاوت خواهد بود. قرارداد کارآموزی باید شامل مشخصات طرفین، سن کارآموز، مزد، محل آموزش، حرفه مورد آموزش، تعهدات طرفین و شرایط فسخ باشد.

قانون کار همچنین برای کارآموزان نوجوان، محدودیت‌هایی مانند حداکثر شش ساعت کار روزانه در نظر گرفته است. نمی‌توان به‌صورت کلی گفت همه دوره‌های کارآموزی بدون دستمزد یا بدون بیمه هستند. اگر کارآموز در عمل برای کارفرما کار کند و رابطه کاری برقرار باشد، شرایط مزد و بیمه باید براساس مقررات مربوط بررسی شود. قانون کار نیز کارآموزان را در شمار افراد مشمول مقررات خود آورده است.

قراردادهایی که لزوماً قرارداد کار نیستند

قرارداد مشاوره

در قرارداد مشاوره، فرد برای ارائه دانش تخصصی، تحلیل، راهنمایی یا انجام خدمتی مشخص با سازمان همکاری می‌کند. اگر مشاور به‌صورت مستقل فعالیت کند و در نحوه، زمان و محل انجام کار آزادی داشته باشد، قرارداد ممکن است تابع قواعد عمومی قراردادها باشد، نه قانون کار. بااین‌حال، عنوان «مشاور» به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. اگر فرد در ساعات مشخص، تحت نظارت کارفرما و در برابر دریافت مزد فعالیت کند، ممکن است مراجع قانونی رابطه او را کارگری و کارفرمایی تشخیص دهند.

قرارداد پیمانکاری یا پروژه‌ای

در قرارداد پیمانکاری، شخص یا شرکت متعهد می‌شود نتیجه یا پروژه مشخصی را با مسئولیت و امکانات خود تحویل دهد. پیمانکار معمولاً در روش انجام کار استقلال بیشتری دارد و پرداخت نیز براساس مراحل یا نتیجه پروژه انجام می‌شود. صرف استفاده از عنوان «پیمانکاری» باعث خروج قرارداد از شمول قانون کار نمی‌شود. ماهیت واقعی رابطه، میزان نظارت کارفرما، استقلال فرد، شیوه پرداخت و نحوه انجام کار تعیین می‌کنند که قرارداد پیمانکاری است یا رابطه کارگری و کارفرمایی.

انواع استخدام در دستگاه‌های دولتی

استخدام در دستگاه‌های اجرایی با قراردادهای کار بخش خصوصی یکسان نیست و عمدتاً تابع قانون مدیریت خدمات کشوری و مقررات استخدامی هر دستگاه است.

• استخدام رسمی دولتی: استخدام رسمی برای تصدی پست‌های ثابت در مشاغل حاکمیتی انجام می‌شود. پذیرفته‌شدگان استخدام رسمی پیش از تثبیت وضعیت خود، دوره رسمی آزمایشی را طبق مقررات مربوط طی می‌کنند.

• استخدام پیمانی دولتی: استخدام پیمانی برای تصدی پست‌های سازمانی و برای مدت معین انجام می‌شود. محل خدمت، عنوان شغلی و مدت همکاری کارمند پیمانی در پیمان‌نامه مشخص می‌شوند. استخدام رسمی و پیمانی دولتی را نباید با قرارداد دائم و موقت مشمول قانون کار یکسان دانست؛ زیرا حقوق، مزایا، بیمه، بازنشستگی و شرایط خاتمه آن‌ها تابع مقررات استخدامی دستگاه مربوط است.

• نیروهای شرکتی و خدماتی: نیروهای شرکتی معمولاً با یک شرکت پیمانکار قرارداد دارند و برای ارائه خدمات در یک سازمان یا دستگاه اجرایی فعالیت می‌کنند. در این وضعیت، باید مشخص شود کارفرمای اصلی فرد چه شرکتی است و مسئولیت پرداخت حقوق، بیمه و مزایا بر عهده کدام مجموعه قرار دارد. عنوان «نیروی خدماتی» یا «شرکتی» به‌تنهایی نوع قرارداد را مشخص نمی‌کند و قرارداد فرد می‌تواند دائم، موقت، تمام‌وقت یا پاره‌وقت باشد.

آیا عنوان قرارداد، نوع رابطه کاری را تعیین می‌کند؟

عنوان نوشته‌شده روی قرارداد به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. ممکن است قراردادی با عنوان مشاوره، پیمانکاری یا پروژه‌ای تنظیم شود، اما در عمل فرد مانند یک کارمند، در ساعات مشخص و تحت دستور و نظارت کارفرما فعالیت کند. در چنین شرایطی، ماهیت واقعی همکاری برای تشخیص رابطه کارگری و کارفرمایی اهمیت دارد. همچنین هیچ شرطی در قرارداد نمی‌تواند مزایایی کمتر از حداقل حقوق تعیین‌شده در قانون کار برای کارگر ایجاد کند.

جدول مقایسه انواع اصلی قرارداد کاری

بندهای ضروری قرارداد کار کدام‌اند؟

• مشخصات دقیق طرفین
• عنوان شغلی و شرح وظایف
• حقوق، مزایا و شیوه پرداخت
• ساعات و روزهای کار
• تعطیلات و مرخصی
• محل انجام کار
• تاریخ شروع
• مدت قرارداد
• دوره آزمایشی
• بیمه
• شرایط خاتمه همکاری
• محرمانگی اطلاعات
• امضای طرفین و تعداد نسخه‌ها

جمع‌بندی

قراردادهای کاری براساس معیارهایی مانند مدت همکاری، ساعات کار، شیوه پرداخت، محل انجام کار و نوع رابطه میان طرفین دسته‌بندی می‌شوند. به همین دلیل، یک قرارداد ممکن است هم‌زمان موقت، پاره‌وقت و دورکاری باشد و این عنوان‌ها الزاماً جایگزین یکدیگر نیستند. قرارداد دائم تاریخ پایان مشخصی ندارد، قرارداد موقت برای یک بازه زمانی معین تنظیم می‌شود و قرارداد کار معین با تکمیل یک فعالیت مشخص پایان می‌یابد.

قراردادهای تمام‌وقت، پاره‌وقت و ساعتی نیز بیشتر به میزان ساعات کار یا شیوه محاسبه دستمزد مربوط هستند. همچنین عنوان‌هایی مانند مشاوره، پیمانکاری یا پروژه‌ای به‌تنهایی تعیین نمی‌کنند که رابطه طرفین مشمول قانون کار است یا خیر. نوع نظارت کارفرما، شیوه انجام کار، میزان استقلال فرد و نحوه پرداخت دستمزد در تشخیص ماهیت واقعی رابطه اهمیت دارند.

قرارداد کار می‌تواند کتبی یا شفاهی باشد؛ اما تنظیم قرارداد کتبی باعث می‌شود مواردی مانند شرح وظایف، حقوق و مزایا، مدت همکاری، ساعات کار، بیمه و شرایط پایان قرارداد به‌روشنی مشخص شوند. قانون کار نیز قرارداد کتبی و شفاهی را به رسمیت می‌شناسد و شرایطی کمتر از حداقل حقوق قانونی کارگر را معتبر نمی‌داند.

سوالات متداول